The smile of Santiago

Read first the beginning of the story:
The girl from Pampeluna.

I have never been a pilgrim to Santiago, but I did look like one. Otherwise I had not been asked for the way to the Plaza del Castillo in Pamplona by a young guitar owner who saw me consulting the city plan.

It was very windy at +6• and I covered my head with a black hood leaving only the round of my face visible. So I must have looked similar to cloaked people in medieval pictures. Especially if this happened on the Camino de Santiago, leading through the Plaza Consistorial, the very centre of the old town, with its city-hall, not that big, but harmoniously occupying the whole east side of the smallish square (all photos: click to enlarge).


I was myself on my way to the Plaza del Castillo hoping for a sunny terrace there to take some rest and have a drink after visiting the Cathedral with the current big exhibition „Occidens”, arranged in the impressive cloister.

We studied together the city plan and took the wrong way. Following it we were talking about him playing guitar, which I respect very much, because I never managed to learn playing an instrument. If there is a guitar in sight, I’m first to notice it, and not to leave it unmentioned, really.

I was ready to give it up, but he had an appointment „with a friend” there in half an hour, so we had to ask somebody for the right way. Arrived there I invited him to have a coffee and wait together in a bar. He introduced himself to me as Diego.

Having our drinks I asked him about his being not at school in Madrid at this time of the day. He appeared to have finished his studies but hating „big city jobs” he preferred to wander through the world, to South America, earning some food – no money – with his guitar. I gave him my cookie that came with my latte, saying „So you have earned your first coffee and two cookies today”. He laughed happily, shaking the oversized safety-pins in his right ear.


– Diego, you surely must write your own lyrics to sing them accompanying yourself with your guitar.

He took a file of manuscripts from the pocket of his guitar case. They were in Spanish I cannot read, so he explained they were about most simple things of everyday. I encouraged him to go on this way, because this is where poetry can emerge, authentic and interesting for people he wants to play for. It was past two, and he excused himself to make a call to his girlfriend. She was on her way. So he asked me what I was doing here, if I was no pilgrim to Santiago. I told him the reasons of my coming here on business, one day earlier than necessary, staying two days longer than necessary, and how surprisingly Pampeluna I knew only from a Flemish poem I translated 30 years ago became reality. I told him the outline of the poem without mentioning the details. On a piece of paper I wrote down the name of the poet and the title, so he could find it and look for a Spanish translation, and to sing it, in case he liked it.

Then I noticed from far on the empty Plaza a woman walking in our direction. – Your girlfriend is coming.

He looked around. – No, my girfriend’s hair is painted blue.

I haven’t told him that detail from the poem about the girl who painted blue her parrot’s feathers, and yellow – its legs. So I knew something important is going to happen.

We exchanged e-mail addresses. I made a photo of him, and for the second one he displayed the rebellious attitude, biting the pirate banner while sitting between two sails not yet set:


He promised to send me selfies from his travel.

He asked me to make a selfie together. He made one on his cell-phone, and so I made mine.


Then he noticed that behind us on the square his girlfriend is talking with somebody.

– Diego, I have to see your girlfriend, and please ask her to let me make a photo of her!

We moved from the coffee table. In two seconds somebody was shouting at us: – Hello, hello!

The bartender was running behind us. Yes, I haven’t paid for our coffee yet and was apparently running away. Diego explained in Spanish what was going on, I gave the bartender 50 Euro telling him I would come back. We run.

She was strikingly beautiful.


Her hair had many colours, among them the cobalt-blue.


I forgot to ask her name. She must have told it to me when we shook hands, but I was too struck with her colorful appearence to think about anything but this coincidence. Should I have asked who painted one side of her bike’s fork and the spokes yellow? Like the legs of the parrot from the poem?


I only made a photo of them both, the guitar player from Madrid and the girl from Pampeluna, they happy to be together on the stage of the Plaza del Castillo, and me glad to actually have experienced the finishing of a poetic story started 90 years ago in Flanders.


© A. Dąbrówka, photos 25. March 2015, text 1 April 2015

Opublikowano art, books, conferences, literature, Netherlands, personal, photography, poetry, Poland, Spain | 4 komentarzy

The girl from Pampeluna

I don’t know if there are many works of art referring to Pampeluna. One of the most important must be the masterpiece of the Flemish poet Paul van Ostaijen (1896-1928), with the French title Spleen pour rire, and with a German dedication to the German couple Fritz and Sophie Stuckenberg whom he visited in 1926 at their Bavarian home. Fritz painted a constructivist (almost cubist) portrait of them both (see below).

Van Ostaijen’s poem in his native Netherlandic (Dutch) tells playfully a story of a girl born in Pampeluna, living now in Honolulu. He paints a colorful portrait of the girl, who is painting herself a parrot, and he shows us her outlook and her ways, only to admit in the end that he doesn’t know her at all. She as well may not have existed, being a somewhat grotesque construct of the imagination, or better a pure word concert of sound and sense associations. According to his autonomous poetics „the girl born in Pampeluna” has been not invented as a fictional figure acting in a story, but made up as a sense-sound-theme for a following variation. The duality of sonic and semantic texture should guarantee the „full sonority” of the poem, that may not be exclusively musical (abstract) nor purely semantic (narrative).

I translated this poem into Polish and published it in 1987 in a collection  containing some 55 poems chosen from all his volumes and his handwritten legacy. See below for the Polish text, and at the end the Flemish original.

I never imagined I would get an opportunity to visit Pampeluna, or even to go there on business. So I have smiled hearing from my Institute’s Director that I could be attending a conference in Pampeluna soon. Our  Institute of Literary Research joined the European Consortium of Humanities Institutes and Centers whose 5th annual meeting is going to be held in Spain’s Navarra, in the latter’s capital Pamplona, scheduled 25-27 March 2015.

The first day of this year’s gathering will discuss “civic humanities” with a focus on aspects of the humanities related to human capacity to create commonality. An objective of the project is to build a network of institutes and civil institutions that work on this topic.

The second day will discuss the financing of humanities’ research. At a time where public resources for R&D are scarce (particularly in Southern Europe), the conference will address and explore ways beyond the conventional financing mechanisms. The aim will be to expose and share specific cases and further discuss how ECHIC may serve to aid the financing of humanities research.

The programme includes keynotes, panel discussions and workshops that will explore both the challenges and concrete strategies to tackle them. The conference will end with the Annual ECHIC Meeting.

Here are the details of the programme.

Ideas we study have the power of relating different language areas and of connecting people with different background. Networks like this may exist merely by semantic associations based superficially on their sonority. But a piece of poésie pure successfully translated in many languages gives a proof that, muchly independent of ethnic surface ways of expression, there is a common language of thought.


Paul van Ostaijen


Sophie-Fritz Stuckenberg zu eigen

Panny co urodzona w Pampelunie

a teraz mieszka w Honolulu

i w polakierowanej na czerwono klatce więzi

papugę barwy błękit kobaltowy

– pomalowala ją farbą Ripolin

jak powiedziano na niebiesko pióra

na żółto dziób i łapy –

panny z Pampeluny w Honolulu

co wokół długiej szyi ma wianek anemonów purpurowych

na opalowej piersi drobne korale barokowe

i nic na udach

(ptasich piór jej uda nosić nie miały odwagi

tak cieniutkie są jej cienkie uda)

tej pampelunianki co mieszka w Honolulu

nie znam

Priez toujours pour le pauvre Gaspard

Il n’est pas encore mort ce soir

Paul van Ostaijen, Poezje wybrane,
transl. Andrzej Dąbrówka, Warszawa 1987: 97

Spleen pour rire

Sophie-Fritz Stuckenberg zu eigen

Het meisje dat te Pampelune geboren tans te Honoloeloe woont
en in een rode lakkooi gevangen houdt
een kobaltblauwe papegaai
– zij schilderde hem met Ripolinkoeleuren
zoals gezeid de veren blauw
de snavel en de poten geel –
het meisje van Pampelune te Honoloeloe
dat om haar hoge hals heeft een krans van purperen anemonen
op haar opalen borst kleine barokkoralen
en om haar dijen niets
(Vogelveren dorsten haar dijen niet te dragen
zo zeer zijn dun haar dunne dijen)
dit pampeluner meisje dat te Honoloeloe woont
ken ik niet

Priez toujours pour le pauvre Gaspard
Il n’est pas encore mort ce soir

Paul van Ostaijen, Verzamelde gedichten (ed. Gerrit Borgers).
Prometheus / Bert Bakker, Amsterdam 1996, vol. 2 p. 478.

The poem was first published in the monthly journal „Vlaamsche Arbeid” (21) 1926 No 5, p. 178.
Opublikowano art, conferences, literature, Netherlands, personal, poetry, Poland, research | Otagowano , , , , , , | 2 komentarzy

Nowy Prezes PAN

W haśle Wikipedii poświęconym profesorowi Jerzemu Duszyńskiemu  jest wiadomość, że „był radnym Podkowy Leśnej”. To trochę za mało. Z bliska to wszystko widziałem i mogę uzupełnić o dość istotne punkty, a nawet to ilustrować własnymi zdjęciami. Była to pierwsza kadencja odnowionego samorządu, wybranego w maju 1990. Jerzy Duszyński wszedł do pierwszego zarządu miasta i był jego członkiem około roku. Duszynski1990-2kwp Na zdjęciu (kliknąć) jest widoczny cały zarząd (wraz z paroma innymi radnymi i ich dziećmi). Sfotografowałem ich pozujących grupowo z tabliczką RADA MIASTA PODKOWA LEŚNA – przybitą do łopaty, którą dzierży pani Burmistrz. Duszyński drugi z prawej. Wasz fotograf asystował tej solidarnościowej ekipie, która wygrała tamte wybory jako Komitet Obywatelski. Sam się politycznie nie angażowałem. Korzystając z odzyskanej wolności założyłem teatrzyk studencki i przygotowaliśmy dwa przedstawienia (Zielona Gęś Gałczyńskiego, i Faust Leszka Kołakowskiego), ale po kolejnych wakacjach towarzystwo się rozbiegło. Wspierałem duchem Jolantę Fortini redagującą gazetkę Wiadomości Podkowiańskie, a piórem Zofię Broniek, która na gruncie gazetki stworzyła Podkowiański Magazyn Kulturalny. Napisałem tam kilka gawęd, zaproponowałem utrzymanie dużego formatu i zasugerowałem czcionkę, co funkcjonuje dobrze do dziś. Ukazało się ponad 70 numerów, wszystko jest już online. Przy tym wszystkim bynajmniej nie byłem daleki od spraw ściśle samorządowych. Będąc mężem swojej żony musiałem ją nie raz cucić i koić jej zdenerwowanie. Przesadny był oczywiście tytuł, jakim mnie żartobliwie obdarzał Ryszard Bugaj, jakobym był „nadburmistrzem”. Sam zresztą był w nieco podobnej roli, gdyż jego żona Marta Zahorska była w tej samej radzie i aktywnie zajmowała się sprawami oświaty. Duszynski-przewRMPL-Engelmajer-kwp Kiedy w 1993 r. ustąpił przewodniczący rady, Duszyński stanął na jej czele. W tej roli widać go na zdjęciu (kliknąć) zrobionym w Podkowiańskim Stawisku – Muzeum Iwaszkiewiczów, które służy Podkowie Leśnej jako reprezentacyjny salon na ważne uroczystości. Scena przedstawia akt przyznania Akosowi Engelmayerowi honorowego obywatelstwa Podkowy Leśnej. Przewodniczący Rady Miasta Duszyński wygłasza laudację, za chwilę Burmistrz Jadwiga Piwońska wręczy dyplom. Duszynski1990-kwp Mam nadzieję, że pan Prezes z rozczuleniem przypomni sobie ową symboliczną chwilę, gdy wspólnie z kolegami dzielnie sadzi kolejne drzewko, i że możemy traktować tamto zdarzenie jako zapowiedź jego przyszłych kroków. Oby one przypominały sadzenie drzewek, i to owocowych, choć może okoliczności wskazują, że to i owo należałoby jednak wykarczować.

© A. Dąbrówka 1990, 2015

Opublikowano personal, Poland | Otagowano , | Dodaj komentarz

Być w Isfahanie

Świtem przybiega przerażony sługa.
– Śmierć mi w ogrodzie grozi, zbiegłem. Panie!
Na szybkim koniu zdążę jeszcze za dnia
Być w Isfahanie!

Dałem wierzchowca. Znikł w tumanie kurzu.
Szedłem w ogrodzie znaleźć winną. Stała
Łagodna. – Groźbą sługę mi wygnałaś
Do Isfahanu!

– Nie groza była na mej twarzy, panie
Ale zdumienie, że w Bagdadzie rano
Spotykam duszę, którą mam wieczorem
Wziąć z Isfahanu.

Wiersz jest szczególnym przekładem z niderlandzkiego. Oryginał czytałem ostatnio najmniej z 20 lat temu. Pamiętałem treść i ostatnio podczas dłuższego wyłączenia prądu po jakiejś wichurze, leżąc przy świecach, o nietypowej porze na sen postanowiłem w pamięci coś obmyślić na modłę antycznych i średniowiecznych poetów, którzy najpierw koncypowali rzecz w pamięci, zanim ją powierzyli pismu. Powstała wtedy ostatnia zwrotka, przypuszczalnie o tej formie, bo nie mogąc jej od razu zapisać, musiałem ją przy świetle od nowa wymyślić. Zawiesiłem pracę nie będąc pewnym, jak oryginał dalej dzielił materię, a w końcu o tym zapomniałem.

Dopiero wczoraj jadąc do pracy, gdy nic ciekawego nie znalazłem na Twitterze, postanowiłem dokończyć rzecz nie dbając o to, czy w oryginale była jeszcze jedna, czy dwie zwrotki. Zdecydowałem się na dwie, które w pół godziny napisałem w notatniku I-phona. Na dyżurze przeczytałem to kolegom z pracowni, a ponieważ gościmy na zebraniach doktorantkę (Grażyna Łabęcka-Jóźwiakowska), na jej użytek objaśniłem eksperyment pokazujący, jak średniowieczny śpiewak operował swoim repertuarem, którego nie musiał się uczyć na pamięć słowo w słowo, ale go dzięki sztuce poetyki i improwizacji odtwarzał w razie potrzeby, mając w pamięci jedynie zarys treści. Pozostawiam ten eksperyment w stanie surowym (nie dopracowane rymy), nie sprawdzam oryginału i nie identyfikuję poety, którego nazwiska nie pamiętam. Niech to się dalej toczy po swojemu.

Dwadzieścia lat temu przekładem małej kolekcji kilkudziesięciu wierszy poetów holenderskich i flamandzkich zakończyłem karierę tłumacza. Część tej kolekcji ukazała się w Kresach 1996.4. Alfabetyczna lista przekładów z niderlandzkiego obejmuje jedenaście książek i szereg publikacji w czasopismach.

Dzisiejszy przekład nie jest do końca nowy, znałem jego podstawę od 30 lat, pamiętałem ją po 20 latach. Więc istotna część przekładu od dawna była w mojej głowie, a może nie tylko. Sugeruje to moja żona. Gdy zacząłem jej dziś czytać, przerwała mi mówiąc: – Znam ten wiersz.

– Nie możesz go znać, bo go wczoraj napisałem.

– To musiałeś mi go opowiadać.

Opublikowano literature, Netherlands, personal, poetry | Otagowano , | 7 komentarzy

Ust twoich słodkie rachatłukum

Ponad dwa lata temu przypomniałem na tym blogu swój przekład powieści Jana Wolkersa Rachatłukum. To nieco zapomniane słowo ma szansę na ponowne zadomowienie się w potocznym użyciu, gdyż oznacza produkt orientalny wciąż znany i ponownie się u nas pojawiający. Kiedyś „nikomu to nie przeszkadzało” że wystawiano go na sprzedaż w polskich sklepach, i kosztowano – nawet na całowanych randkach w parku z niekoszoną trawą, co nam śmiało zdradza wiersz Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej Po cóż jechać do Turcji.

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Po cóż jechać do Turcji

Kule z puchu wśród trawy błyskają jak świeczki,
i ogród drży marzeniem od haszyszu chorem.
Po cóż jechać do Turcji – Pachnie bez turecki,
półksiężyc blady wschodzi tak jak nad Bosforem.

Za bramą tramwaj dzwoni, kurzu pełno, huku,
tu trawa niekoszona, puchowa, wysoka,
pstry dywan i ust twoich słodkie rachatłukum
i szalik mój zielony, jak sztandar Proroka.

Jak Bej z Perłą haremu samiśmy zostali…
i pić możemy z naszych ócz pełnych zamętu,
ja, pobladła Leila i ty, Mechmed Ali,
najpiękniejszą, najsłodszą z tajemnic orientu!

Tureckiego Khediwa dym w kłębach się waha
i zapachniał do rymu ciemny kwiat nasturcji.
Milczenie jest tureckie, obce — Na Ałłacha!
Po cóż jechać do Turcji ? Do dalekiej Turcji ?

Tamten wpis powstał kiedy Teatr Studio przygotowywał monodram opracowany na podstawie tej powieści, którego premiera nastąpiła w kwietniu 2013. Od tamtej pory Marcin Bosak gra to średnio dwa razy w miesiącu.

Po styczniowym przedstawieniu zaintrygowany zapomnianym słowem i poznanym tekstem Mariusz Kazańczuk zapragnął przypomnieć sobie i dać mi poczuć tamten smak. Bo jeśli dobrze pamiętam, to rachatłukum wcześniej nie jadłem, choć kto wie, czy nie było podane w poczęstunku przy kawie, kiedy asystowałem przy wywiadzie z Janem Wolkersem.

Mariusz Kazańczuk pisze:

14/01/2015 o 00:34 (Edytuj)

Pokrojone w drobną kostkę, obficie obsypane cukrem-pudrem. Ma konsystencję galaretki. Na bazarach Istambułu oferuje się RACHAT-ŁUKUM (nazwa od arab.راحة حلقوم rāhat hulqūm, „ukojenie gardła”) w różnych odmianach: mocno pistacjowe, o smaku granatów, różane, delikatnie orzechowe, z szafranem… Udało mi się dzisiaj kupić dla Ciebie, Andrzeju, jedno opakowanie owego specjału. Obciągnięte folią pudełko przypomina trochę okładkę popularnego wydania BAŚNI TYSIĄCA I JEDNEJ NOCY. Miedziany talerz unosi się, niczym latający dywan, nad wieżami minaretów. Nad tym talerzem, pełnym słodkości, widnieje turecki FEZ, tak modny pod koniec panowania dynastii osmańskiej, z naszytym nań złotym półksiężycem. Tytuł dzieła stambulskich cukierników wydrukowano uroczyście dużymi literami, i też złotymi: TURKISH DELIGHT. Ponieważ nie mogłem otworzyć bombonierki, przeznaczonej na prezent, nabyłem dodatkowo dla siebie 10 deko słynnego przysmaku, kojącego podobno nie tylko gardło, o czym zapewniła mnie miła ekspedientka, ale również podniebienie. Z egzotycznymi zakupami poszedłem do najbliższej kafejki. Kiedy postawiono przede mną filiżankę kawy, sięgnąłem dyskretnie do papierowej torebki, wyciągnąłem z niej kostkę, z której osypywał się cukier-puder… Cóż, dla mojego podniebienia ten smak nie był zbyt wzruszający, ale jednak przyniósł mi UKOJENIE. Podziałał na mnie bowiem tak, jak SMAK MAGDALENKI. Na początku lat siedemdziesiątych, jeszcze jako nieletni chłopiec, nagle to sobie przypomniałem, wybrałem się z moim ojcem do Moskwy, a stamtąd polecieliśmy samolotem do Erewania. Na pokładzie rozklekotanej maszyny AEROFŁOTU panował jakiś dziwny rozgardiasz. Wszędzie unosił się mdlący zapach olejku różanego. Byłem bardzo zmęczony, a o świcie tak zaspany, że nie chciałem nawet wyjrzeć przez okno, by zobaczyć GÓRY KAUKAZU, którymi zachwycał się ojciec. Obudziłem się wtedy, kiedy na moich kolanach wylądowała taca ze śniadaniem, składającym się przede wszystkim z KAWIORU. Później po raz pierwszy w życiu spróbowałem czegoś, czego nazwę poznałem dopiero teraz: upudrowanych galaretek, trochę nazbyt słodkich, ale jakoś przyjemnie przechodzących przez gardło, tak że zaraz chciało się wziąć następną, by tę przyjemność powtórzyć. W ZWIĄZKU RADZIECKIM, gdzie tego doświadczyłem, pod czujnym okiem ojca, RACHAT-ŁUKUM należało do produktów powszechnie dostępnych, bo też i był to KRAJ ORIENTALNY.


Mariusz Kazańczuk  pisze:

16/01/2015 o 22:39(Edytuj)

„Rachatłukum wcale nie jest aż takie słodkie…w przeciwieństwie do jego ust” – przeczytałem wczoraj na jakimś blogu kulinarnym. Jednak Maria Pawlikowska-Jasnorzewska pisze o tym inaczej, bo u niej „turecki przysmak” i usta kochanka mają tę samą słodycz. Cóż, co autorka, to inne ujęcie tematu! Spragnieni swych ust kochankowie mogli w ten piątek pójść nawet do parku, bo dzisiejsza iście wiosenna pogoda sprzyjała takim wycieczkom. Ja, co było do przewidzenia, wybrałem się na cmentarz. Powązki Wojskowe opanowali dzisiaj żałobnicy Józefa Oleksego, ale w okolicach grobu mojej matki spotkałem tylko dwie sójki i wiewiórkę, skaczącą wesoło po nagrobkach. Z cmentarza pojechałem do pobliskiej „Arkadii”. Po co? Po 10 dekagramów słynnego przysmaku. Wychodząc z kafejki, tym razem zostawiłem na talerzyku trzy kostki o smaku granatów jako napiwek dla kelnerki. Do tajemnego kręgu miłośników rachatłukum postanowiłem wciągnąć i sąsiadkę Janinę, do której zajrzałem po powrocie do domu. Dawna chórzystka Teatru Wielkiego za kilka miesięcy skończy 99 lat! – Czy pani wie, co to jest rachatłukum – spytałem. – RAFATŁUKUM, RAFATŁUKUM… – powtarzała – to takie rogaliki… – Żadne rogaliki! – przerwałem jej. – Niech pani spróbuje! – Janina spróbowała i przypomniała sobie przedwojenne Wilno. Przy okazji opowiedziałem jej i o Andrzeju, i o Janie Wolkersie. Nie znała tego pisarza w przeciwieństwie do Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, którą zaczęła nawet cytować. W torebce została mi jeszcze jedna słodka kostka. Dziewiętnastego stycznia (to już będzie trzy miesiące od…) zawiozę ją na cmentarz. Mama jej nie skosztuje, ale sójki pewnie nią nie pogardzą, bo wiewiórka bardziej chyba woli orzeszki.

Zgodnie z zapowiedzią, w piątek otrzymałem pudełko rachatłukum sprowadzone z Istambułu


Jak na galaretkę kostki są dość twarde, niemal jak nasze ciągutki. Żeby kostkę podzielić na kęsy, najpierw trzeba ją przegryźć. Dopiero po chwili połowa, która została w ustach, staje się miękka i można poczuć jej gęsty, ciężki smak.

Zatem już wiemy dzięki odważnej Poetce i zapobiegliwemu Przyjacielowi, że nie trzeba aż jechać do Turcji, aby zakosztować  słodyczy Orientu. Nie trzeba być aż Bejem ani mieć swego haremu z niejedną perłą, wystarczy sobie wyobrazić jak dzielą w ustach słodkie rachatłukum pobladła Leila i śniady zapewne Mechmed Ali. O dziwo, już dość dawno temu sobie ten egzotyczny akt tak wyobraziłem:


Jak dużo miejsca umie zrobić w ustach
które zdobywa

Ile języków się tam mieści,
w miejscu ich spotkania obok siebie,
między sobą, pod nad w poprzek wzdłuż wszerz
wstecz do przodu i z powrotem

Dużo języków
jak ryb w wodzie


Vielsagend offen und un-
sagbar tief ist der willige Ort
der Begegnung zweier Zungen
wovon eine gar nichts empfindet
und nun die zweite das Doppelte

will muss kann möchte soll hätte still-
schweigend erfinden sollen um zu sagen,
aussagen, vorsagen, nachsagen, absagen und zusagen
an der zweiten vorbeisagend hineinsagen
eins sagen

Berlin, 7 lipca 2007

Jak baśni z tysiąca i jednej nocy nie dało się  wszak od razu wszystkich opowiedzieć, bo język by temu nie podołał, tak i słodkiego rachatłukum nie można przedawkować, żeby nie dostać pomieszania. W pudełku z fezem zostało jeszcze kilkanaście kostek. Życie i tak jest słodkie.

Styczeń 2015

Opublikowano books, literature, personal, poetry | Otagowano , | 6 komentarzy

Od jak dawna Nowy Rok liczymy od 1 stycznia?


Rachuba czasu. Szczególnym rodzajem tekstu, który w dawnych czasach godziło się znać na pamięć, był kalendarz. Dziś widzimy w nim tylko daty wyrażane liczbami, oraz garść imion, ale kiedyś było inaczej. Co najmniej do XVI-XVII wieku podstawową formą podawania daty, nawet w najbardziej oficjalnych dokumentach, było imię świętej osoby, której pamięć czciła specjalna liturgia dzienna. Mówiło się i pisało: w sobotę przed Andrzejem, na św. Jadwigę, {240} w ścięcie ś. Jana, w niedzielę po nawiedzeniu NMP, w piątek po Piotrze w okowach. Czasami dzień był poświęcony pewnemu zdarzeniu pamiętnemu, jak Boże Narodzenie lub Obrzezanie. To ostatnie święto, znane od VI w., przypadało na dzień 1 stycznia, który od 153 p.n.e. był początkiem roku (przedtem był to 1 marca, pamiątka sprzed VII w. p.n.e., kiedy rok miał 10 miesięcy). Zatem od święta obrzezania – Circumcisio – zaczynać się musiał kalendarz. Ponieważ to był zarazem początek stycznia, Janus, z tych dwu słów – występujących razem w incypicie wiersza Principio Jani fit circumcisio Christi (XV w.) – utarła się nazwa cisiojanus, skąd wyszedł spolszczony cyzjojan. Cyzjojan płocki zaczyna się od słów Nowe lato daj, prawie tak samo jak cyzjojan kłobucki Nowe lato i Krzciny boże, to nam daj wszem nasz Boże. Obydwa kładą więc nacisk na początek roku, nie na święto kościelne, co zgadza się z łacińską nazwą tego dnia w niektórych kalendarzach (dies novi anni). Najwyraźniej już w środowisku, które ukształtowało (wcześniejszy bodaj) cyzjojan płocki, liczono lata według tzw. systemu circumcisio, zaczynając nowy rok od 1 stycznia. Stosowała go polska kancelaria królewska już ok. 1364, powszechna staje się ta praktyka w Polsce ok. 1450 (wszystkie wiadomości o kalendarzu w tym rozdziale podaję za Grotefendem, 1891-1898, i Chronologią polską, 1957). Umiejscowienie Nowego Roku potwierdza polskość tego cyzjojanu, choć jako gatunek jest wytworem regionu sięgającego od południa Niemiec do Polski.

W różnych środowiskach i regionach Europy sytuacja wyglądała rozmaicie. W kronikach średniowiecznych datowanie początku roku na 1 stycznia Grotefend uznaje za rzadkie i podaje tylko przykład kilku datowań u Kosmasa (rok 1099/1100, 1100/1101, 1109/1110). Kroniki czasów karolińskich i późniejsze liczą kolejne lata od Bożego Narodzenia.

W obiegu kościelnym, w kancelariach miast i władców ustalano i przenoszono początek roku na różne daty: 1 stycznia, 25 marca, 25 grudnia, Wielkanoc. W Bizancjum rok zaczynał się 1 września. Znany i w średniowieczu jako początek roku był 1 marca. Styl marcowy stosowały niezależnie od antycznego i niezależnie od siebie różne regiony: Francja Merowingów, Ruś (do XV w.), Wenecja (do 1797 r.). Dopiero na pocz. XVI w. upowszechnia się w Niemczech {241} data 1 stycznia jako początek roku, we Wrocławiu dopiero w II połowie, podobnie we Francji, w hiszpańskich Niderlandach, na obszarze Włoch. W Trewirze i Kolonii dokonano zmiany z 25 marca na 1 stycznia ok. 1630 r. W wielu regionach zmiana nastąpiła dopiero w XVIII w. (Florencja i Piza 1749, Anglia 1753, Wenecja 1797).


Boże Narodzenie było najstarszą alternatywą dla 1 stycznia, spotykaną już we wcześniejszym średniowieczu (computatio romana) i stosowaną konsekwentnie przez całe średniowiecze w pewnych rejonach (większość obszarów niemieckich, zakon krzyżacki, nadto Mediolan i Genua). Kancelaria papieska, która stosowała od poł. X w. do ok. 1300 system anuncjacyjny (dodając jedynie okresowo do stylu florenckiego styl pizański), wróciła potem do 25 grudnia; XV wiek jest tam okresem współistnienia 25 grudnia, 25 marca i 1 stycznia, który stopniowo zwycięża dopiero w XVII w.: brewiarz rzymski wprowadził zmianę w 1621, zaś kancelaria papieska w 1691.

Fragment 17. rozdziału mojej książki Średniowiecze. Korzenie (Warszawa: PWN 2005, s. 239-241)

Opublikowano research | Otagowano | Dodaj komentarz

2014 in review

The stats helper monkeys prepared a 2014 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

A New York City subway train holds 1,200 people. This blog was viewed about 5,600 times in 2014. If it were a NYC subway train, it would take about 5 trips to carry that many people.

Click here to see the complete report.

Opublikowano Uncategorized | Otagowano | 1 komentarz